Cüveynî’Nin Hukûk Metodolojisine Katkıları: El-Burhân Eksenli Bir Analiz

V./XI.yüzyılda İslâm coğrafyasında eserleriyle çığır açmış birçok âlim yetişmiştir.Bunlardan biri de ünlü Şâfi’î hukûkçu/usûlcü ve Eş’arî kelâmcı Cüveynî’dir (419/1028-478/1085). Cüveynî, yılları arasında, çoğunlukla Nîsâbûr olmak üzere Bağdât veHicâz bölgelerinde yaşamıştır.

Cüveynî, özgün yorumlarıyla ön plana çıkanusûlcülerin/hukukçuların başında gelmektedir. Akılcı kişiliğiyle bilinenCüveynî, “bir aşamada İslâm’dan çıkmaya yol açacak düzeyde kontrolsüz yorumyapmak”, “Mu’tezile’ye muvâfakât etmek”, “kıyâsın işlerlik alanını genişletip nassların hukukî olayları kapsamakapasitesini minimize etmek”, “istirsâl meselesini benimsemek”, “sudûr (feyd) teorisineolumlu yaklaşmak”, “hadis ilmini bilmemek” gibi çeşitli ithâm ve tenkidleremaruz kalmıştır.   

Cüveynî,şer’î ilimlerin tümünde eser yazmıştır. el-Burhân, en önemli fıkıh usûlü çalışmalarındanbiridir. el-Burhân’ın İmâm Şâfi’î’nin er-Risâle’sinden sonra, ehl-i sünnet ekolü içerisinde mütekellimînmetoduyla yazılıp günümüze ulaşan ilk eserdir. el-Burhân’ı özgün veseçkin kılan birçok özellik bulunmaktadır.

Cüveynî,ma’naya en çok önem veren ve onu farklı boyutlarıyla inceleyenusûlcülerin başında gelmektedir. Ona göre usûlün ma’nayla ilintiliyönünü temsîl eden başlıca delil, kıyâstır; en yalın hâliyle “ma’na/illetile hüküm arasındaki aklî uygunluk” şeklinde tanımlanabilecek münâsebe(t),kıyâsta ma’nayı/illeti tespit eden ve hükmün ta’diyesinisağlayan en fonksiyonel yöntemdir.

Cüveynî,münâsebeyi kıyâsta usûlu’ş-şerî’ayla adaptasyonu sağlayanve usûlu’ş-şerî’aya sağlıklı bir şekilde geçişi tesîs eden bir yöntemolarak algılamaktadır. Onun düşüncesine göre kıyâs-ta’lîl-maslahatilişkisi, münâsib ma’naya göre belirlenmektedir. Bu nedenle o,yukarıdaki konuları genellikle münâsib ma’na ekseninde ele almaktadır.

Cüveynî’ninanlayışında münâsib ma’na, maslahat, maksad (makâsidu’ş-şerî’a/maksûd),hikmet, gara  ve kâ’idegibi kavramlar, birbiriyle sıkı bir ilişki ağı içerisindedir. Bunlar, yer yeraynı anlamda kullanılmıştır. Münâsib ma’na/maslahat/hikmet/makâsidu’ş-şerî’akonularını detaylı olarak ele alan ilk usûlcü Cüveynî’dir. Cüveynî’ningörüşleri, bu konularla ilgili teorinin oluşum ve gelişim sürecinde dönümnoktasını teşkil etmektedir.

Cüveynîmünâsib ma’na/maslahat/hikmet/makâsidu’ş-şerî’akonularında birçok ilke öncülük etmiştir. Onun öncülük ettiği hususlardan biri,yukarıdaki konuları “zarûrî, hâcî, tahsînî ve bedenî ibâdetler”şeklinde kategorize ve sistematize etmesidir. Bu yönüyle o, ilk ciddi “münâsibma’na/maslahat/hikmet/makâsidu’ş-şerî’a teorisyeniolarak hukûk tarihinde hak ettiği yeri almıştır.

Cüveynî’yegöre ta’lîlin imkânı ve Ùükmün ta’diyesi,münâsib bir ma’nanın varlığına bağlıdır. Ta’lîlinimkânının ve hükmün ta’diyesinin münâsib ma’nanın varlığıüzerinde kurgulanması, kıyâs ile istidlâlin en önemli ortaknoktasıdır. Ona göre söz konusu iki yöntemi ayıran temel fark, kıyâstaüzerinde ittifâk edilen bir aslın bulunması; istidlâlde isebulunmamasıdır.

Kıyâs veistidlâli aynı denetim mekanizmasına tâbi tutmakla Cüveynî, ma’naeksenli şer’î nazarın iç dinamikleri arasında varsaydığı tutarlılık arayışında muvaffak olmuştur.

MURAT AYDEMİR (0484) 212-1111 / 2910
İlahiyat Fakültesi
8.11.2016